روزنامه کارگزاران در شماره مورخ چهارشنبه 6 دی 1385، سال اول، شماره 196 ، صفحه 15 در بخش استانها به معرفی روستای کزج پرداخت. اين روزنامه چنين نوشته است:

روستای کزج، باشکوه و پنهان در دل کوه

ايرنا؛ در دامنه کوههای سر به فلک کشيده منطقه خلخال در دامنه تند کوهی به نام «بلدداشي» و در ساحل شرقی رودخانه قزل اوزن روستايی به نام «کزج» واقع شده که جزو 12روستای هدف گردشگری استان و 10روستای دارای بافت با ارزش معماری در کشور محسوب می شود.

نام روستای زيبا و گردشگری کزج برگرفته از کلمه کزه يعنی چوبدستی (دگنگ يا ال آغاجی) است. اين روستا به عنوان سکونتگاه روستايی منفرد در دهستان خورش رستم شمالی و در ارتفاع يکهزار و 250متری از سطح دريا با موقعيت کوهستانی دامنه ای و به فاصله 5/17کيلومتر از مرکز دهستان خورش رستم (هشتچين) واقع است و تا نزديکترين شهرستان (خلخال)5/57کيلومتر فاصله دارد. روستای کزج با بافت متمرکز ساخت و ساز پيرامون هسته اوليه آن بنا شده به همين علت زمينهای زراعی و باغ ها بيشتر در حاشيه و پيرامون بافت مسکونی گسترش يافته است.

رودخانه قزل اوزن از يک کيلومتری غربی اين روستا می گذرد و ارتفاعات عرب بيله دشت، ورگان چوله و داغ يولی در سمت شرق روستا واقع شده و آن را احاطه کرده و بافتی شبيه روستای گردشگری ماسوله را در آن پديد آورده است. آنچه اين روستا را حايز اهميت ساخته علاوه بر معماری منحصر به فرد آن، علاقه اهالی به حفظ اين نوع معماری و تاکيد بر حفاظت و حراست از سنن، آداب، رسوم و فرهنگ گذشته اين خطه است.
به علت شباهت اين روستا به ماسوله و براساس نظريه کارشناسی متخصصان آثار معماری تاريخی و بر اساس شواهد مستدل و مشابهت ساخت و ساز و نيز معماری خانه ها، طريقه آرايش و سليقه به کار رفته در ساخت و ساز ابنيه، اهالی روستای گردشگری ماسوله از سکنه اين روستا هستند که در گذشته های دور به علت کوچرو بودن مردم اين روستا و استفاده از منطقه ماسوله به عنوان ييلاق، بخشی از جمعيت روستای کزج در آن منطقه ساکن شده و روستای ماسوله را به وجود آورده اند.
روستای کزج به علت بافت معماری از جمله نوع مصالح به کار رفته در ساخت و ساز، رنگ آميزی ديوارها، حياط خانه ها، درها و پنجره ها و نيز سليقه منحصر به فرد در ساخت بنا، هدايت فاضلاب منازل و بکر بودن فرهنگ زندگی اجتماعی و حتی همزيستی مسالمت آميز شيعيان و سنييان جزو 12روستای هدف گردشگری استان اردبيل محسوب می شود.
نمای ظاهری اين روستا از ديد گردشگران جلوه ای جذاب و ديدنی به آن بخشيده به طوری که در نگاه اول صدها واحد مسکونی به صورت مکعب هايی در کنار هم و همشکل ديده می شود که با رنگ آميزی تزئينی و تيرهای چوبی ايوانها، پله ها، درها و پنجره ها منظره بديعی را به وجود آورده است.

پشت بام اکثر خانه های اين روستا کاهگلی بوده و به علت شيب تند محل ساخت و استقرار روستا پشت بام هر خانه ای حياط خانه بالاتر است. سقف و پشت بام خانه ها بيشتر با افزودن لايه های کاهگلی متعدد حدود نيم سانتی متری در هر سال به روش ماله کشی های سالانه ضخيم شده به طوری که بارشهای باران و برف موجب چکه کردن سقفها نمی شود.

بر خلاف ساير روستاهای استان اردبيل و کشور در اين روستا حتی يک قلاده سگ هم به چشم نمی خورد. علت اين امر با پرس و جوهای محلی نيز مشخص نشد و همه اهالی اين روستا از علت اين موضوع اظهار بی اطلاعی کردند. يکی از سکنه اين روستا در خصوص شيوه معماری، ساخت بنا و ساخت و ساز موجود در اين روستا گفت؛ معماران ساختمانهای اين روستا از خود اهالی هستند که با استفاده از مصالح موجود در منطقه خانه ها را می سازند و هنوز شش نفر از معماران سالخورده که روش منحصر به فردی در ساخت خانه های اين روستا دارند، در قيد حيات هستند که با مرگ آنها اين شيوه معماری نيز به پايان عمر خود خواهد رسيد.

وی افزود؛ در سالهای گذشته از آجرهای خشتی پخته و حتی آجر خام در ساخت خانه ها استفاده می شد ولی امروزه از مصالحی همچون سنگ نيز به علت وجود معادن سنگ در منطقه استفاده می شود. وی گفت؛ در ساخت خانه و هر گونه محل مسقفی در اين روستا از چنار تبريزی استفاده می شود به طوری که تيرهای چوبی سقف خانه ها و نرده ها و حتی تزئينات چوبی پله ها و ايوان هايی منازل نيز از چوب اين درخت درست می شود.

وی با اشاره به ماله کشی و ترميم سقف خانه ها در اواخر تابستان و قبل از فرا رسيدن فصل بارشهای پاييزی افزود؛اين کار اغلب توسط زنان انجام می شود و شايد طراوت رنگ آميزی در تزئينات داخلی و خارجی منازل به همين علت باشد. حکمت الله بخشی، دهيار روستای کزج نيز گفت؛ مردم اين روستا به علت موقعيت جغرافيايی خاص نمی توانند از شبکه استانی سبلان و برخی از شبکه های سراسری تلويزيون استفاده کنند و علاوه بر آن به رغم فاصله هفت کيلومتری با جاده آسفالته راه روستايی آسفالت شده مناسب نيز ندارند.
وی افزود؛ در اين روستا که متشکل از جمعيت شيعه و سنی است، سه باب مسجد ساخته شده که هر کدام از شيعيان و اهل تسنن يک باب مسجد مخصوص به خود دارند و زنان روستا نيز حسينيه مخصوص به خود را دارند به طوری که اهل تسنن در پنج نوبت در مسجد مخصوص خود اذان می گويند و اذان شيعيان نيز در سه نوبت در مسجد خود آنها گوش نواز است. وی بيان کرد؛ در اين روستا ازدواج بين اهل تسنن و شيعيان بدون هيچ مشکلی انجام می شود و اين امر نماد همزيستی مسالمت آميز بين پيروان اين دو مذهب محسوب می شود و علاوه بر آن همه اهالی در تمامی مراسم و آيينها نيز بدون ملاحظه تفاوت در مذهب شرکت می کنند. وی به وجود يک امامزاده از نوادگان امام موسی کاظم (ع) در اين روستا که محل زيارت مردم منطقه است، اشاره کرد.

وی در ادامه تامين سوخت را يکی از دغدغه های اصلی مردم روستا عنوان کرد و گفت؛ در ساليان گذشته سوخت مورد نياز از درختان جنگلی حاشيه روستا تامين می شد ولی در سالهای اخير مردم از سوختهای نفت و گازوئيل بيشتر استفاده می کنند.
تمام جمعيت اين روستا به زبان ترکی آذربايجانی تکلم می کنند ولی گويا در گذشته های دور به زبان تاتی نيز سخن می گفتند و دين تمام آنها اسلام بوده و 65درصد جمعيت اهل سنت و 35درصد اهل تشيع هستند.

با تشکر از آقای محمود نادری کزج که اين مطلب را برای پايگاه ارسال کردند.